
Czkawka to nagły, mimowolny skurcz mięśni oddechowych (głównie przepony), kończący się nagle zamknięciem przez nagłośnię wpływu powietrza, co powoduje powstanie charakterystycznego dźwięku.
Układ/narząd objęty procesem chorobowym: oddechowy, nerwowy.
OBJAWY
Czkawka pojawia się w krótkich odstępach czasu i trwa tylko kilka sekund lub minut; okres trwania dłuższy niż 48 h wskazuje na podłoże organiczne lub metaboliczne; uporczywa czkawka może się pojawiać stale przez miesiące i lata; częstotliwość czkawki wynosi od 4 do 60 na minutę.
PRZYCZYNY
Patofizjologia czkawki jest nieznana; może towarzyszyć przeszło 100 schorzeniom, czkawka jest wynikiem stymulacji jednej lub większej liczby gałęzi łuku odruchowego (nerwów przeponowego i błędnego) z „centrum czkawki” umiejscowionym w górnej części rdzenia kręgowego, u mężczyzn ponad 90% czkawki ma podłoże organiczne, u kobiet zaś częstsza jest przyczyna psychogenna, swoiste przyczyny leżące u podłoża czkawki:
- alkoholizm,
- uszkodzenie o.u.n. (guzy pnia, uszkodzenie naczyniowe, choroba Parkinsona),
- podrażnienie przepony (guzy, zapalenie osierdzia, przepuklina, powiększenie śledziony i wątroby, zapalenie otrzewnej),
- włos, owad, ciało obce drażniące błonę bębenkową,
- zapalenie gardła i krtani,
- uszkodzenia śródpiersia i inne w obrębie klatki piersiowej (zapalenie płuc, tętniak aorty, gruźlica, zawał mięśnia sercowego, rak płuc),
- uszkodzenia przełyku (zapalenie przełyku w następstwie refluksu, achalazja, kandydoza przełyku, rak, zwężenie),
- uszkodzenie żołądka (wrzód, rozstrzeń, rak),
- uszkodzenie wątroby (zapalenie, hepatoma),
- uszkodzenie trzustki (zapalenie, torbiele rzekome, rak),
- choroby zapalne jelit,
- kamica żółciowa, zapalenie woreczka żółciowego,
- schorzenia prostaty,
- zapalenie wyrostka robaczkowego,
- zmiany pooperacyjne w jamie brzusznej,
- przyczyny toksyczno-metaboliczne (mocznica, hiponatremia, skaza moczanowa, cukrzyca),
- czkawka indukowana przez leki (deksametazon, metyloprednizolon, benzodiazepiny, alfa-metyldopa),
- przyczyny psychogenne (nerwica histeryczna, depresja, symulacja choroby),
CZYNNIKI RYZYKA
- znieczulenie ogólne,
- stan pooperacyjny,
- podrażnienie gałęzi nerwu błędnego,
- strukturalne, naczyniowe, infekcyjne lub pourazowe uszkodzenia o.u.n.
TRYB LECZENIA
- ambulatoryjny (zwykle),
- hospitalizacja (wiek podeszły, osłabienie lub oporna czkawka).
LECZENIE OGÓLNE
Leczenie swoistych przyczyn leżących u podłoża czkawki, jeżeli są znane:
- rozszerzenie niedrożnego lub zwężonego przełyku,
- usunięcie włosa lub ciała obcego z przewodu słuchowego,
- gorzkie nalewki, jeśli czkawka została wywołana przez alkohol,
- stymulacja gardła cewnikiem w razie czkawki operacyjnej lub pooperacyjnej,
- leczenie przeciwgrzybicze w przypadku kandydozy przełyku,
- regulacja gospodarki elektrolitowej;
proste domowe sposoby leczenia czkawki:
- połknąć pełną łyżeczkę cukru,
- ssanie twardego cukierka lub połknięcie masła orzechowego,
- wstrzymanie oddechu i zwiększenie ciśnienia przepony (próba Valsalvy),
- naciągnięcie języka,
- podniesienie języczka podniebienia miękkiego zimną łyżeczką,
- picie ze szklanki trzymanej w pewnej odległości od ust,
- przestraszenie,
- sole trzeźwiące,
- oddychanie do torebki papierowej (nie plastykowej),
- popijanie zimnej wody;
postępowanie lekarskie celem likwidacji czkawki:
- zmniejszenie rozszerzenia żołądka (płukanie żołądka, aspiracja zawartości żołądka, wywołanie wymiotów),
- drażnienie nerwu błędnego (ucisk nadoczodołowy, masaż zatoki szyjnej, masowanie palcem odbytnicy) przydatne pod warunkiem zachowania ostrożności,
- stymulacja ośrodka oddechowego (oddychanie 5% dwutlenkiem węgla),
- blokada nerwu przeponowego dominującej połowy przepony, zmiażdżenie nerwu przeponowego, transekcja,
- metody psychiatryczne (hipnoza, modyfikacja zachowania),
- różne (kardiowersja, akupunktura).
POWIKŁANIA
- niemożność jedzenia,
- utrata masy ciała,
- wyczerpanie, osłabienie,
- bezsenność,
- zaburzenia rytmu serca,
- rozejście się brzegów rany,
- śmierć (rzadko).
PRZEBIEG CHOROBY I ROKOWANIE
- czkawka ustępuje w czasie snu,
- najczęstsza ostra, łagodna czkawka ustępuje po środkach domowych lub samoistnie,
- uporczywa czkawka może trwać latami,
- czkawka może występować nadal pomimo obustronnego uszkodzenia nerwów przeponowych.