Choroba popromienna

Choroba popromienna spowodowana jest  jakiekolwiek zaburzeniem somatycznym lub genetycznym spowodowane działaniem fal elektromagnetycznych bądź przyspieszonych cząstek elementarnych, ostra choroba popromienna: objawy występują do 24 h po ekspozycji, przewlekła choroba popromienna: objawy pojawiają się po upływie 24 h od ekspozycji, zazwyczaj po dłuższym czasie.

Miary promieniowania:

1 rad to absorpcja 100 ergów energii przez 1 g tkanki,

100 radów = 1 grej (Gy),
jednostka rem (radiation equivalent man -równoważnik promieniowania dla człowieka) została wprowadzona, ponieważ różne tkanki mają różną wrażliwość na promieniowanie; równoważna dawka biologiczna wyrażona w remach to dawka promieniowania mierzona w radach pomnożona przez współczynnik względnej skuteczności biologicznej danej tkanki. 100 rem = 1 siwert (Sv);

Rodzaje promieniowania:

• promieniowanie elektromagnetyczne; energia (a więc i przenikanie) jest odwrotnie proporcjonalna do długości fali,
• promieniowanie cząsteczkowe; cząstki al¬fa to jądra atomów helu, cząstki beta – elektrony; obie charakteryzują się małą przenikalnością, ale mogą być niebezpieczne po przedostaniu się do organizmu; neutrony silnie przenikają i uszkadzają tkankę.

Układ/narząd objęty procesem chorobo¬wym to przewód pokarmowy, układy endokrynny/metaboliczny, skóra/egzokrynny, rozrodczy, krwiotwórczy, limfatyczny, immunologiczny, oddechowy, mięśniowo-szkieletowy.

OBJAWY
Skutki ostrej ekspozycji na promieniowanie dzieli się na kilka zespołów:

• mniej niż 200 radów = brak zmian chorobowych; po 3 h od napromieniowania mogą jednak wystąpić nudności; nie są one wszakże wiarygodnym objawem ekspozycji; większość osób bowiem będzie się na nie skarżyć, jeśli jest pytana w związku z narażeniem na promieniowanie,

• 200-1000 radów = zespół hemopoetycz-ny; nudności i wymioty w ciągu 3 h; ostry wzrost liczby granulocytów, a następnie kolejno limfopenia, trombocytopenia, neutropenia i niedokrwistość; najniższe wartości płytek i granulocytów obserwuje się w 3. tyg. od ekspozycji (powrót do normy po 12 tyg.); limfopenia może trwać latami; u osób, które przeżyły, mogą po upływie miesięcy rozwinąć się zmiany w płucach lub nerkach; śmiertelność wynosi 0-80% w zależności od dawki i leczenia; LD50 dla ludzi wynosi 650 radów,

• 1000-5000 radów = zespół żołądkowo-jelitowy; 30-60 min po ekspozycji występują nudności i wymioty; jelito cienkie traci strukturę kosmkową; w ciągu 3 dni rozwija się ciężkie krwawienie z przewodu pokarmowego, biegunka i ból brzucha, a następnie występują objawy zespołu hemopoetycznego; zgon jest spowodowany utratą krwi lub posocznicą, wywołaną najczęściej przez bakterie Gram-ujemne; pacjenci, którzy przeżyją tę fazę, giną w okresie późniejszym z powodu supresji szpiku kostnego; śmiertelność wynosi 80-100%,

• ponad 5000 radów = zespół nerwowo-naczyniowy, czyli zespół Spocka; po 15-30-minutowym okresie bezobjawowym pojawiają się drżenie, ataksja, wymioty, hipotensja, drgawki i dochodzi do zgonu; śmiertelność 100%.

PRZYCZYNY

• broń nuklearna,
• wypadki przemysłowe,
• wypadki w elektrowniach jądrowych,
• radioterapia.

CZYNNIKI RYZYKA

• młode osoby są wrażliwe bardziej niż starsze,
• mężczyźni są wrażliwi bardziej niż kobiety,
• osoby osłabione są wrażliwe bardziej niż zdrowi.

DIAGNOSTYKA

• czy pacjent był narażony na promieniowanie?
• ostre choroby wirusowe lub niepokój mogą być przyczyną nudności i wymiotów,
• fala uderzeniowa powietrza lub wysoka temperatura otoczenia mogą powodować zaczerwienienie skóry,
• ekspozycja na działanie substancji chemicznych może spowodować pojawienie się pęcherzy i ból.

BADANIA LABORATORYJNE

liczba limfocytów po 48 h od ekspozycji:

• ponad 1500 – ekspozycja banalna lub brak ekspozycji,
• ponad 1000 – przeżycie bez leczenia,
• 500-1000 – przeżycie, jeśli zastosuje się leczenie,
• 100-400 – śmierć, jeżeli nie można dokonać przeszczepu szpiku kostnego.
• poniżej 100 – pewna śmierć. Wpływ leków na wyniki badań: chemioterapeutyki powodują supresję szpiku kostnego identyczną ze skutkiem napromieniowania.
  

PATOLOGIA

• ubogokomórkowy szpik kostny w zespole hemopoetycznym,
• zespół żołądkowo-jelitowy – utrata rąbka szczoteczkowego kosmka, zatarcie się jego struktury,
• w razie późnych zmian widoczne jest zwłóknienie płuc, wątroby i nerek,
• utrata włosów jest skutkiem działania 350 radów; przy 700 radach włosy wypadają całkowicie.

LECZENIE OGÓLNE

• pierwszym krokiem jest zawsze dekontaminacja w celu zmniejszenia promieniowania zewnętrznego i obocznej ekspozycji,
• płyny dożylne, środki przeciwwymiotne i leżenie w łóżku,
• przetaczanie płytek, masy erytrocytarnej lub leukocytarnej w zależności od potrzeb,
• antybiotyki w posocznicy i neutropenii,
• leczenie obrażeń towarzyszących, takich jak oparzenia i zmiażdżenia, tylko po dekontaminacji.

POSTĘPOWANIE CHIRURGICZNE

• oczyszczenie wszystkich ran w celu dekontaminacji,
• wszystkie zabiegi chirurgiczne powinny być przeprowadzone do 2 dni po ekspozycji przed utratą leukocytów i płytek krwi,
• w ciężkich przypadkach może być konieczny przeszczep szpiku kostnego.

AKTYWNOŚĆ ŻYCIOWA- izolacja w razie niedoboru immunologicznego.

ZAPOBIEGANIE- przestrzegać zasad bhp.

POWIKŁANIA

• zwłóknienie płuc, wątroby i nerek po dłuższym czasie; występuje do 6 mieś. po ostrej ekspozycji i przy ekspozycji nawet tylko 300 radów,
• ekspozycja na promieniowanie może indukować powstawanie nowotworów złośliwych,
• zwiększa się późne ryzyko wystąpienia białaczki (ostrej limfocytarnej lub przewlekłej szpikowej),
• szpiczaki mnogie i rak sutka, przełyku, żołądka, jelita grubego, płuc, jajników, pęcherza moczowego, tarczycy,
• bezpłodność.

PRZEBIEG CHOROBY I ROKOWANIE
chorzy, którzy przeżyli 12 tyg., mają bardzo dobre rokowanie, ale należy ich kontrolować pod kątem późnych powikłań,
włosy zwykle odrastają po 2 mieś.