Choroba popromienna

Choroba popromienna spowodowana jest jakimkolwiek zaburzeniem somatycznym lub genetycznym wywołanym działaniem fal elektromagnetycznych bądź przyspieszonych cząstek elementarnych. W ostrej chorobie popromiennej objawy występują do 24 h po ekspozycji na promieniowanie, natomiast w przypadku przewlekłej choroby popromiennej objawy pojawiają się po upływie 24 h od ekspozycji, a zazwyczaj po znacznie dłuższym czasie. Popromienne procesy chorobowe dotykają przewód pokarmowy, układ metaboliczny, skórę, układ rozrodczy, układ krwiotwórczy, limfatyczny, immunologiczny, oddechowy i układ mięśniowo-szkieletowy.

Miary promieniowania:

1 rad to absorpcja 100 ergów energii przez 1 g tkanki,

100 radów = 1 grej (Gy),
jednostka rem (radiation equivalent man -równoważnik promieniowania dla człowieka) została wprowadzona, ponieważ różne tkanki mają różną wrażliwość na promieniowanie. Równoważna dawka biologiczna wyrażona w remach to dawka promieniowania mierzona w radach pomnożona przez współczynnik względnej skuteczności biologicznej danej tkanki.

100 rem = 1 siwert (Sv);

Rodzaje promieniowania:

• promieniowanie elektromagnetyczne; energia  jest odwrotnie proporcjonalna do długości fali,
• promieniowanie cząsteczkowe; cząstki alfa to jądra atomów helu, cząstki beta – elektrony; obie charakteryzują się małą przenikalnością, ale mogą być niebezpieczne po przedostaniu się do organizmu. Neutrony silnie przenikają i uszkadzają tkankę.

Główne objawy choroby popromiennej
Skutki ostrej ekspozycji na promieniowanie dzieli się na kilka zespołów:

• mniej niż 200 radów —> nie występują zmiany chorobowe. Po 3 h od napromieniowania mogą jednak wystąpić nudności, jednakże nie są one wiarygodnym objawem ekspozycji. Większość osób skarży się na nie, jeśli jest pytana w związku z narażeniem na promieniowanie,

• 200-1000 radów —> zespół hemopoetyczny. Nudności i wymioty pojawiają się w ciągu 3 h. Następuje ostry wzrost liczby granulocytów, a następnie kolejno limfopenia, trombocytopenia, neutropenia i niedokrwistość. Najniższe wartości płytek i granulocytów obserwuje się w 3. tygodniu od ekspozycji, a powrót do normy zwykle następuje po 12 tygodniach. Limfopenia może trwać latami. U osób, które przeżyły, mogą po upływie miesięcy rozwinąć się zmiany w płucach lub nerkach. Śmiertelność wynosi 0-80% w zależności od dawki i leczenia. LD50 dla ludzi wynosi 650 radów,

• 1000-5000 radów —> zespół żołądkowo-jelitowy. 30-60 min po ekspozycji pojawiają się nudności i wymioty. Jelito cienkie traci strukturę kosmkową. W ciągu 3 dni rozwija się ciężkie krwawienie z przewodu pokarmowego, biegunka i ból brzucha, a następnie występują objawy zespołu hemopoetycznego. Zgon następuje w wyniku utraty krwi lub posocznicy, wywołanej najczęściej przez bakterie Gram-ujemne. Osoby, które przeżyją tę fazę, giną w okresie późniejszym z powodu supresji szpiku kostnego. Śmiertelność w tej grupie wynosi 80-100%,

• ponad 5000 radów —> zespół nerwowo-naczyniowy, czyli zespół Spocka. Już po 15-30-minutowym okresie bezobjawowym pojawia się drżenie, ataksja, wymioty, hipotensja, drgawki i dochodzi do zgonu. Śmierć osoby napromieniowanych taką dawką nastąpi w 100%.

Przyczynami napromieniowania może być broń nuklearna, wypadki przemysłowe, wypadki w elektrowniach jądrowych oraz radioterapia.

Do czynników ryzyka należy wiek – młode osoby są wrażliwsze niż starsze, płeć – bardziej podatni na napromieniowanie są mężczyźni, stan zdrowia – osoby zdrowe są mniej podatne na napromieniowanie niż osłabione.

Prowadząc diagnostykę należy określić fakt, czy pacjent był narażony na promieniowanie? Należy pamiętać, że ostre choroby wirusowe lub niepokój mogą także być przyczyną nudności i wymiotów. Warto pamiętać, ze fala uderzeniowa powietrza po ewentualnym wybuchu oraz wysoka temperatura otoczenia mogą powodować zaczerwienienie skóry. Należy wykluczyć ekspozycję na działanie innych substancji chemicznych, zwłaszcza tych, które może spowodować pojawienie się pęcherzy i ból.

Badania laboratoryjne dotyczą sprawdzenia liczby limfocytów po 48 h od ekspozycji:

• ponad 1500 – ekspozycja banalna lub brak ekspozycji,
• ponad 1000 – przeżycie bez leczenia,
• 500-1000 – przeżycie, jeśli zastosuje się leczenie,
• 100-400 – śmierć, jeżeli nie można dokonać przeszczepu szpiku kostnego.
• poniżej 100 – pewna śmierć. Wpływ leków na wyniki badań: chemioterapeutyki powodują supresję szpiku kostnego identyczną ze skutkiem napromieniowania.
  

Zmiany patologiczne wywołane napromieniowaniem objawiają się poprzez ubogokomórkowy szpik kostny w zespole hemopoetycznym, zespołem żołądkowo-jelitowym – utrata rąbka szczoteczkowego kosmka, zatarcie się jego struktury, w razie późnych zmian widoczne jest zwłóknienie płuc, wątroby i nerek, utrata włosów jest skutkiem działania 350 radów, a przy 700 radach włosy wypadają całkowicie.

Jeżeli konieczne są jakiekolwiek zabiegi u osoby napromieniowanej, należy je wykonać do 2 dni po ekspozycji, jeszcze przed utratą leukocytów i płytek krwi. W ciężkich przypadkach może być konieczny przeszczep szpiku kostnego. W przypadku chorych z chorobą popromienną konieczna jest izolacja, jeżeli występuje niedobór immunologiczny.

Aby zapobiec ekspozycji na promieniowanie, należy bezwzględnie przestrzegać zasady BHP.

Powikłania choroby popromiennej dotyczą zwłóknienia płuc, wątroby i nerek, które występują do 6 miesięcy po ostrej ekspozycji i przy ekspozycji nawet tylko 300 radów. Ekspozycja na promieniowanie może indukować powstawanie nowotworów złośliwych i zwiększa późne ryzyko wystąpienia białaczki ostrej limfocytarnej lub przewlekłej szpikowej. U osób, które przeżyły napromieniowanie często występuje szpiczak mnogi i rak sutka, przełyku, żołądka, jelita grubego, płuc, jajników, pęcherza moczowego, tarczycy. Stwierdza się u nich bezpłodność.
U osób, które przeżyły 12 tygodni, stawia się bardzo dobre rokowanie. Jednakże należy je stale kontrolować pod kątem późnych powikłań. Włosy zazwyczaj odrastają po 2 miesiącach.